Quan họ nảy mầm… trên đất mới

07/02/2019 09:50 Số lượt xem: 2448
Ngày nay, những làn điệu Quan họ trữ tình, đằm thắm không chỉ có ở miền Kinh Bắc mà lan tỏa, vang danh khắp ba miền Bắc-Trung-Nam. Từ đồng bằng phì nhiêu màu mỡ đến vùng cao nguyên đầy nắng gió cho tới vùng sông nước miệt vườn cây trái miền Tây và còn vượt biên ra thế giới… Đến đâu cũng gặp những liền anh, liền chị yêu say Quan họ đang góp sức thực hành, truyền dạy di sản…

Lan tỏa tình yêu Quan họ
Giữa lòng thủ đô có CLB Quan họ sinh hoạt quy củ, bài bản và đậm chất cổ, đó là CLB Quan họ Nhị Hà. Xuất phát từ nhiều ngành nghề khác nhau, các liền anh, liền chị trong CLB gặp nhau vô tình trong những lần về Bắc Ninh tìm hiểu Quan họ và học hát Quan họ cổ tại các canh hát để rồi trở thành những người bạn thân thiết cùng chia sẻ niềm đam mê. Một ngày thu ấm áp, tại nhà riêng liền anh Nguyễn Tuấn Hưng, Phó Chủ nhiệm CLB vốn là người Bắc Ninh ở phố Hào Nam, quận Đống Đa (thành phố Hà Nội) đang diễn ra canh hát Quan họ theo lề lối. Thưởng thức canh hát với những lời giao tiếp lịch sự, tế nhị và cả những lời ca mượt mà, tình tứ của các liền anh, liền chị trong CLB khiến tôi say đắm: “Mấy khi khách đến chơi nhà/Đốt than quạt nước pha trà người xơi/Trà này ngon lắm người ơi/Người xơi một chén cho tôi vui lòng… Hôm nay lan huệ sánh bày/Đào đông ướm hỏi liễu tây vài lời…”. Thật khó ai tin được, một CLB được thành lập bởi nhiều thành viên từ Hải Phòng, Thái Bình, Bắc Giang, Hà Nội lại tổ chức được canh hát bài bản, lề lối đến thế. Dù mới thành lập được hơn 2 năm, nhưng một số thành viên của CLB Quan họ truyền thống Nhị Hà đã chơi Quan họ từ 5 đến 10 năm, thậm chí Phó Chủ nhiệm Nguyễn Thị Chính còn có thâm niên 20 năm trong nghề chơi Quan họ.

CLB Quan họ Cộng hòa Séc biểu diễn trong ngày quảng bá văn hóa Việt Nam tại Ostrava.

 

CLB Quan họ Nhị Hà là một trong số hàng trăm CLB hiện nay đang hoạt động trên cả nước. Chỉ cần một cú nhấp chuột trên internet tìm hiểu về Quan họ sẽ có vô vàn những bài viết về các CLB trong và ngoài tỉnh. Riêng Bắc Giang có 5 làng Quan họ gốc thì đến nay đã có 84 CLB Quan họ thực hành. Ở Hà Nội đang có vài chục CLB Quan họ duy trì sinh hoạt đều đặn với hàng trăm người tham gia, tiêu biểu như: CLB Quan họ Sinh viên Kinh Bắc; CLB Văn Nghệ dân gian bảo tồn và phát triển Dân ca Quan họ (Trung tâm Hỗ trợ trẻ thiệt thòi thuộc Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam quản lý); CLB Ca nhạc cổ truyền bảo tồn văn hóa Quan họ (thuộc Cung Văn hóa hữu nghị Việt - Xô)… Bên cạnh đó, các tỉnh như Bà Rịa-Vũng Tàu, Lâm Đồng, Bình Dương, Bình Phước, Khánh Hòa, Kon Tum, Bình Định, Lai Châu… đều có các CLB Quan họ.
Đáng chú ý là những CLB Quan họ trên đất phương Nam, trong đó có 17 CLB Quan họ tiêu biểu hoạt động thường xuyên đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy Dân ca Quan họ Bắc Ninh tại thành phố Hồ Chí Minh như các CLB: Bắc Sông Cầu, Quan họ Mười Nhớ, Dân ca Quan họ Tình Quê Hương, Tình Người Quan họ, Trúc Xinh, Duyên Quan họ, Quan họ Trầu Cau, Lóng Lánh, Sông Thương… Một người thân của tôi-anh Hà Ngọc Tâm đang sinh sống tại quận Gò Vấp, thành phố Hồ Chí Minh cũng là một liền anh đam mê Quan họ. Dù sống xa quê hương nhưng anh Tâm vẫn thường xuyên áo the, khăn xếp tham gia những canh hát thâu đêm. Anh được ví như người gieo mầm tình yêu Quan họ cho bao người trên đất phương Nam. Hiện liền anh Ngọc Tâm đang là Phó Chủ nhiệm CLB Quan họ Đến hẹn lại lên với hơn 20 thành viên đến từ các tỉnh thành phố: Hà Nội, Thái Bình, Nam Định, Hà Tĩnh, Nghệ An... CLB Quan họ Đến hẹn lại lên được thành lập năm 2016 theo Quyết định của Hội Di sản Văn hóa thành phố Hồ Chí Minh và đã tham gia biểu diễn nhiều chương trình quảng bá di sản cho người nước ngoài tại phương Nam.
Qua liền anh Ngọc Tâm tôi biết liền chị Nguyễn Thanh Tâm, sinh năm 1964 là Chủ nhiệm CLB Quan họ Đến hẹn lại lên. Chị Thanh Tâm được coi là “linh hồn” của CLB, bởi không chỉ là người được đào tạo bài bản về nghệ thuật mà còn là người truyền dạy, uốn nắn các thành viên trong CLB, từ cách mặc áo tứ thân, chít khăn mỏ quạ đến cách cầm nón quai thao biểu diễn trên sân khấu. Khi Quan họ trong Nam chưa được nhiều người biết đến thì liền chị Thanh Tâm vẫn thường cắp nón đi hát lẻ một mình xuống tận Cần Thơ, Tiền Giang tại các sự kiện được mời với các bài quen thuộc: “Người ơi người ở đừng về”, “Còn duyên”, “Cây trúc xinh”, “Ngồi tựa mạn thuyền”… Cái chất Quan họ như vẫn còn nguyên trong liền chị này dù xa quê hương biết bao năm tháng.
Cứ thế, những người như liền chị Thanh Tâm, liền anh Ngọc Tâm đã trở thành “sứ giả” gieo mầm tình yêu Quan họ đến với đất và người phương Nam. Nhờ họ mà không chỉ có đồng hương Bắc Ninh-Bắc Giang mà còn cả những người dân bản địa cũng say mê, yêu thích Quan họ.
Quan họ vượt biên…
Dân ca Quan họ Bắc Ninh như mạch nguồn chảy mãi khắp muôn phương từ Bắc đến Nam rồi lan tỏa đến các nước phương Tây. Ở nơi xa đó có những người con quê hương Việt Nam cũng yêu những làn điệu Quan họ đằm thắm, trữ tình và lấy đó để thỏa nỗi nhớ vấn vương quê nhà. Anh Hà Ngà, sinh năm 1967, quê Lương Tài đã 33 năm rời xa quê hương, hiện đang sinh sống tại thành phố Brno, cộng hòa Séc, tâm sự: “Dù việc gìn giữ và phát huy di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh bên này còn gặp nhiều khó khăn như khoảng cách sinh sống giữa các thành viên trong CLB xa đến vài trăm cây số, thiếu nguồn tư liệu, bài bản, người truyền dạy… Song chúng tôi vẫn nỗ lực phát triển CLB, có những lúc số thành viên lên đến vài chục người. Khắc phục những khó khăn, các thành viên tự học qua băng đĩa rồi hát thu âm và gửi cho tôi để trao đổi uốn nắn từng câu chữ qua facebook, điện thoại”.
Quan họ lan tỏa đến với trời Tây như một lẽ tự nhiên từ cộng đồng người Việt xa quê hương để rồi nhân dân các nước bạn cũng yêu Quan họ từ trang phục đến làn điệu. Đến nay Cộng hòa Séc có 5 CLB Quan họ đang hoạt động, đặc biệt hơn, lớp con cháu của họ là thế hệ mang hai Quốc tịch cũng ngấm Quan họ từ nhỏ qua bố, mẹ và đến nay các em cũng chính là người đang thực hành Quan họ để tiếp tục gìn giữ di sản quý của đất mẹ.
Trò chuyện với liền chị Nguyễn Thị Hồng Hoa, thành phố Vacsava, Ba Lan, tôi càng hiểu hơn về tình yêu của những người xa quê với Quan họ. Dường như với họ chỉ cần ca câu Quan họ thì nỗi nhớ quê hương như vợi đi, nhất là vào những ngày Tết cổ truyền của dân tộc. Xa quê 15 năm nhưng bằng những làn điệu Quan họ của mình liền chị Hồng Hoa quê thành phố Bắc Ninh luôn tích cực quảng bá di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh trong các sinh hoạt của cộng đồng tại Ba Lan như: Tham gia quảng bá Quan họ tại lễ hội đa văn hóa; biểu diễn tại chương trình “Về miền Quan họ” ở thủ đô Vacsava; tham gia hoạt động của Đại sứ quán Việt Nam tại Ba Lan trong những dịp quảng bá văn hóa Việt tới người dân nước sở tại… Chị Hồng Hoa cho biết: Hiện nay, ngoài thế hệ chúng tôi đang hàng ngày thực hành trình diễn Quan họ bên nước bạn thì thế hệ thứ hai là các con của những liền anh, liền chị ở các nước cũng yêu thích Quan họ, mỗi dịp có chương trình các cháu rất tự tin biểu diễn Quan họ.
Như vậy, Dân ca Quan họ Bắc Ninh không còn là di sản riêng của vùng đất Kinh Bắc mà đã và tiếp tục tỏa sáng ở nhiều vùng đất xa xôi như: Séc, Đức, Ba Lan, Pháp… và được người dân phương Tây yêu thích đón nhận. Vinh dự được cùng lãnh đạo tỉnh và các nghệ sĩ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh sang công tác và quảng bá Quan họ tại một số nước châu Âu, nghệ sĩ Văn Hanh, Phó Trưởng Đoàn Nghệ thuật 1, Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh chia sẻ: “Kiều bào ta ở nước ngoài đam mê và hát Quan họ như một cách nhớ về cố hương, để giãi bày tâm sự, nỗi nhớ quê thăm thẳm trong lòng…”.
Quan họ đang nảy nở trên những vùng đất mới. Để việc lan tỏa đúng hướng, không làm mất đi những giá trị tinh túy bản thể của văn hóa Quan họ, tỉnh Bắc Ninh chỉ đạo ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức các đoàn công tác, đưa nghệ nhân, nghệ sĩ, giáo viên của Trường Trung cấp Văn hóa, Nghệ thuật và Du lịch và Nhà hát Dân ca Quan họ đi biểu diễn giao lưu, quảng bá, đồng thời truyền dạy di sản, từ đó góp phần khắc phục, hạn chế tình trạng “gieo vừng ra ngô”- như Bác Hồ căn dặn về việc bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể.

Minh Hường