Bao dien tu Bac Ninh
Thứ sáu, 03/11/2017 - 08:41
Giữa tối hôm Rằm… say câu Quan họ
Về thành phố Bắc Ninh tối nay (thứ Sáu, ngày 3-11, tức Rằm tháng 9 năm Đinh Dậu), du khách lại được đắm mình trong không gian văn hoá nghệ thuật đặc trưng của miền đất Kinh Bắc hào hoa, văn hiến. Mang chủ đề “Phùng quan tế hội”, chương trình biểu diễn Dân ca Quan họ trên thuyền tháng 11 được chọn tổ chức vào đúng ngày Rằm tháng 9 (âm lịch). Giữa tiết thu mỏng manh, se lạnh, khán giả lại bồi hồi, ngẩn ngơ phiêu lãng qua những làn điệu dân ca thiết tha, mượt mà sâu sắc nghĩa tình. Đặc biệt, chương trình lần này còn có sự ra mắt của đội Bóng chuyền nữ Kinh Bắc và màn bắn pháo bông nghệ thuật đặc sắc...

Lời ca sâu đậm nghĩa tình

Gần nửa thế kỷ nay, bài “Phùng quan tế hội” được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Công chúng khán giả cũng không xa lạ với làn điệu này vì thường là bài mở đầu trong các chương trình biểu diễn Quan họ trên sân khấu. Nhưng để hiểu hết ý nghĩa của một bài hát mà lời ca toàn bằng âm Hán Việt  như “Phùng quan tế hội” đòi hỏi phải có vốn tri thức tổng hợp từ nhiều lĩnh vực. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ sau khi nhận được nhiều câu hỏi xung quanh ý nghĩa của bài “Phùng quan tế hội” đã tìm hiểu và đưa ra quan điểm. Đây là một bài nổi tiếng khó vì từ tuồng đi vào dân gian, hát có bài bản và mang tính bác học. Qua tìm tòi, nghiên cứu có thể hiểu một cách đơn giản nhất, đó là cuộc hội ngộ, gặp gỡ giao lưu ca xướng và sáng tác của những bậc vương tôn, mạnh thường quân vô cùng thắm thiết. Những cuộc gặp gỡ đó dẫu được truyền rằng “Mã giao truyền-kết giao trên lưng ngựa” nhưng có duyên phận thì tương liên với nhau, không có duyên phận thì lại chia tay nhau…Và dù không cưỡi mây theo được, không làm thuyền theo người được nhưng vẫn gắng sức, đồng tâm như chim kia cùng bay theo nhau, trời xanh một sắc…

 

 

Liền anh, liền chị biểu diễn Quan họ trên thuyền rồng, tại hồ nước Công viên Nguyên Phi Ỷ Lan.

 

Vậy mới thấy ngôn ngữ trong lời ca Quan họ đậm tính uyên thâm sâu sắc vừa giản dị, gần gũi với quảng đại nhân dân vừa hàm súc, ý nghĩa. Giới nghiên cứu phân tích: Quan họ được nuôi dưỡng bằng “nguồn sữa tinh hoa” của kho tàng thơ ca dân gian với hệ thống tục ngữ, thành ngữ và ca dao phong phú, sinh động nên giàu tính hình tượng và sâu đậm nghĩa tình. Trong sáng tạo thi ca, Quan họ bao giờ cũng dùng hình tượng để biểu hiện tâm tư tình cảm của mình, không bao giờ nói thẳng vào sự vật, hiện tượng như các loại hình dân ca khác. Những hình tượng mà Quan họ sử dụng chủ yếu được khái quát từ điển tích, điển cố giống như các tác phẩm văn học Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc. Cụ thể, theo thống kê chưa đầy đủ, Quan họ có 213 giọng thì sử dụng tới 150 khái niệm có điển tích khác nhau. Chẳng hạn như: Ngựa Hồ chim Việt, Sở cầu như ý, mưa Sở mây Tần, non băng, bóng Hằng, đào hoa lưu thuỷ, khách kim lan, Châu Trần, Đào Nguyên, chiếc kim thoa…

Với chủ đề “Phùng Quan tế hội”, đêm diễn xướng Quan họ hát thuyền tháng 11 mang đến nhiều làn điệu cổ: “Phùng quan tế hội”, “Vào chùa”, “Nguyệt gác mái đình”, “Dọn quán bán hàng”, “Liện sai”, “Giăng thanh gió mát”, “Gọi đò”, “Xin ra về”… Trước đó, trên sân khấu là các tiết mục: Hòa tấu nhạc cụ dân tộc “Hoa thơm bướm lượn-Bèo dạt mây trôi”; hát đối đáp Quan họ cổ giữa các nghệ nhân Dân ca Quan họ làng Bồ Sơn và Khúc Toại (thành phố Bắc Ninh): Câu ra “Bạn kim lan”, câu đối “Đá đổ Đông Triều”... Trong khuôn khổ chương trình, khán giả còn có thể hát giao lưu với các nghệ sỹ, diễn viên và tham gia tìm hiểu về văn hóa Quan họ thông qua các câu hỏi do BTC đưa ra. Sự chuẩn bị kỹ lưỡng cho một chương trình ý nghĩa hứa hẹn sẽ thỏa lòng đam mê thưởng thức Quan họ của người dân và du khách gần xa.

 

“Nghề chơi” lắm công phu

 Người Quan họ chơi với nhau không chỉ trong ca hát mà cả ở cuộc sống thường nhật. Khi hai bọn Quan họ nam nữ kết bạn với nhau, đôi bên thường xuyên quan tâm, chăm lo cho nhau về cả vật chất lẫn tinh thần. Họ thăm viếng nhau mỗi khi bản thân hoặc gia đình có chuyện vui, buồn và giúp đỡ nhau trong lao động sản xuất cũng như buôn bán. Đây là một đặc trưng riêng có của văn hoá Quan họ mà không dễ tìm thấy ở các loại hình dân ca khác.

“Nghĩa người em để trong cơi/ Nắp vàng đậy lại để nơi giường nằm”. Trong văn hoá Quan họ, tình người và phong cách ứng xử khiêm nhường, lịch lãm giữa các liền anh, liền chị cũng là một vẻ đẹp nổi bật. Người Quan họ bình đẳng một cách toàn diện với nhau, luôn quý trọng, tôn kính nhau. Điều này biểu hiện không chỉ trong các ca từ, bài bản Quan họ mà còn trong lĩnh vực giao tiếp. Bao giờ người Quan họ cũng xưng “em” hoặc “chúng em” và gọi bạn là “anh” hoặc “chị” cho dù ít tuổi hay nhiều tuổi hơn và thậm chí là tài năng “chơi Quan họ” không bằng. Nhiều lần có vinh dự gặp gỡ, trò chuyện với các nghệ nhân Dân ca Quan họ, tuy hơn chúng tôi cả nửa thế kỷ tuổi đời nhưng các cụ luôn giữ phép lịch lãm, sang trọng xưng là “chúng em” và gọi khách là bác hoặc anh chị. Các cụ bảo “Nghề chơi của chúng em công phu lắm nên muốn chơi được Quan họ đòi hỏi nhiều tâm sức và thật kỳ công”.

 

 

Trước giờ biểu diễn Quan họ trên thuyền, khu vực công viên Nguyên Phi Ỷ Lan sẽ diễn ra nhiều hoạt động biểu diễn nghệ thuật đặc sắc.

 

Bây giờ, Dân ca Quan họ Bắc Ninh đã phổ biến khắp trong Nam ngoài Bắc và lan rộng sang nhiều quốc gia trên thế giới nhưng chỉ khi về Bắc Ninh người ta mới cảm nhận được hết vẻ đẹp tinh tuý, sâu sắc của một loại hình dân ca mà thiên hạ phải gọi là “nghề chơi”. Vì rằng, Quan họ không đơn giản chỉ có hoạt động ca hát mà bao chứa trong đó nhiều phong tục, tập quán, lối ứng xử và sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng đặc sắc nên đã trở thành một “đặc sản văn hóa” luôn thu hút và gây ấn tượng mạnh với bạn bè muôn phương. Thế mới hiểu tại sao, trong khi những loại hình nhạc cổ khác đang “khát” khán giả thì Dân ca Quan họ Bắc Ninh-Di sản văn hóa phi vật thể Đại diện của Nhân loại vẫn được công chúng đón nhận, cổ vũ. Đặc biệt, hình thức hát Quan họ trên thuyền luôn có lượng người xem rất đông từ trước tới nay.

Chủ trương của tỉnh về biểu diễn Dân ca Quan họ trên thuyền tại khu vực hồ Nguyên Phi Ỷ Lan cùng những hoạt động văn hóa nghệ thuật đậm chất Bắc Ninh-Kinh Bắc như: Múa rối nước Đồng Ngư, trình diễn nghề làm tranh dân gian Đông Hồ, gốm Phù Lãng, biểu diễn trò chơi dân gian… được các ngành, địa phương quan tâm tổ chức và người dân đồng tình ủng hộ đã góp gìn giữ, quảng bá vẻ đẹp cùng sức sống của “nghề chơi Quan họ”. Qua đó vừa hình thành một sản phẩm du lịch đặc trưng miền Kinh Bắc vừa tạo thói quen thưởng thức nghệ thuật trong các tầng lớp nhân dân góp phần nâng cao dân trí hướng đến sự phát triển bền vững.

 

 

 

 

 

 

 

Bài, ảnh: Thuận Cẩm
Top