Bao dien tu Bac Ninh
Thứ sáu, 21/04/2017 - 08:29
Đền thờ Hàn Thuyên và bài văn tế đuổi cá sấu
Đền thờ Hàn Thuyên thuộc thôn Lai Hạ, xã Lai Hạ, huyện Lương Tài là công trình văn hóa tín ngưỡng thờ danh nhân khoa bảng nổi tiếng của quê hương, đất nước. Tên tuổi và công lao của Hàn Thuyên bậc túc nho hiền tài không những được sử sách lưu danh, mà còn nổi tiếng trong dân gian với bài văn tế đuổi cá sấu mang lại bình yên cho nhân dân.

Ngôi đền thờ Thượng thư Hàn Thuyên cổ kính thâm nghiêm nằm ở phía tây bắc của thôn Lai Hạ. Làng xã nơi đây nằm ở bên hữu ngạn sông Thái Bình, rất thuận lợi cho việc thăm quan nghiên cứu về di tích danh nhân. Theo sử liệu, Hàn Thuyên có tên thật là Nguyễn Thuyên (có tài liệu ghi là Nguyễn Toàn), quê ở xã Lai Hạ, tổng Thanh Lâm, phủ Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Vào thời Nguyễn, năm 1893 tổng Thanh Lâm bị giải thể và xã Lai Hạ được chuyển về tổng Lại Thượng, huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh. Ông vốn con cháu dòng dõi quan lại triều đình. Ông nội là Nguyễn Dương làm quan chức Thái bảo triều Lý. Cuối triều Lý có biến loạn, gia tộc cụ Nguyễn Dương phải chạy ly tán đi ở ẩn trong cảnh nghèo khổ. Song Nguyễn Thuyên quyết chí học hành và đi thi đỗ Thái học sinh vào khoa thi năm Đinh Mùi (năm 1247) triều Trần và được bổ làm quan. Ông làm quan đến chức Thượng thư bộ Hình, có công lao lớn trong việc xây dựng triều chính, kỷ cương phép nước, trị nước an dân.

 

 

Tượng Thượng thư Hàn Thuyên và ngai bài vị tại đền thờ.

 

Nguyễn Thuyên còn nổi tiếng là bậc kỳ tài về thiên văn địa lý và thơ văn, chuyện rằng: Vào năm Nhâm Ngọ thời vua Trần Nhân Tông, bỗng nhiên hàng đàn cá sấu từ biển Đông kéo vào sông Phú Lương quá nhiều làm dân thuyền chài và dân sống hai bên bờ sông quá kinh hãi. Được tin, vua Trần Nhân Tông sai Hình bộ Thượng thư Nguyễn Thuyên tìm cách xua đuổi cá sấu đi. Thượng thư Nguyễn Thuyên làm một bài thơ chữ Nôm đến khúc sông có nhiều cá sấu tế lễ xong rồi ném xuống sông, kỳ lạ thay cá sấu tự bơi hết ra biển. Vua thấy việc làm trên của Hàn Thuyên quá kỳ tài, tựa như chuyện Hàn Dũ người Trung Quốc làm văn đuổi cá sấu, liền đổi họ tên cho ông là Hàn Thuyên. Từ đó tên tuổi Hàn Thuyên với câu chuyện làm văn tế đuổi cá sấu được sử sách lưu danh, dân gian ca tụng và tương truyền bài văn tế cá sấu như sau:

“Ngạc ngư kia hỡi mày có hay

Biển Đông rộng rãi là nơi mày

Phú Lương đây thuộc về thánh vực

Lạc lối đâu mà lại đến đây

Há chẳng nhớ rằng nước Việt xưa

Dân quen chài lưới chẳng tay vừa

Đời Hùng vẽ mình vua từng dậy

Xuống nước Giao Long cũng phải chừa

Thánh hiền nối dõi bản triều nay

Dấy từ hải ấp ngôi trời thay

Võ công lững lẫy bốn phương biết

Biển lặng sông trong mới có rày

Hùm thiêng xa dấu dân cày cấy

Nhân vật đều yên đâu ở đấy

Ta nay vâng Thánh Thượng bảo cho mày

Hãy về biển Đông mà vùng vẫy”

Để ghi nhớ công lao to lớn của Hàn Thuyên, sau khi ông mất nhân dân quê ông lập đền thờ phụng. Ngôi đền thờ Hàn Thuyên có tên chữ là “Thiên Mỗ Từ” được khởi dựng từ lâu đời và qua nhiều lần trùng tu tôn tạo. Những năm vừa qua, được sự quan tâm của Nhà nước, nhân dân địa phương trùng tu tôn tạo ngôi đền khang trang tố hảo. Song điều quý giá là ngôi đền còn bảo lưu được nhiều tài liệu cổ vật như: tượng thờ, hệ thống văn bia, hoành phi, câu đối, các đồ thờ tự cổ… đã cho biết rõ về lai lịch và công trạng của Hàn Thuyên một danh nhân khoa bảng nổi tiếng.

Trong đền, tượng Thượng thư Hàn Thuyên được tạo tác và sơn thiếp đẹp, có kích thước (cao 1,1m, đùi rộng 0,50m, ngực rộng 0,30m), trong tư thế ngồi của một đại thần, đầu đội mũ cánh chuồn, dáng vẻ nho nhã, tay cầm bút tay cầm sách. Cùng với tượng thờ còn là ngai bài vị của người được thờ bằng đá, kích thước (37cm x 55cm), còn nguyên dòng chữ Hán “Hình bộ Thượng thư ngự tứ tính tự Hàn tướng công tiên sinh”. Những câu đối nội nội dung ca ngợi công lao của người được thờ như: “Lai Hạ sản sinh danh nhân lãng thi phú/Trần triều sử ký Hàn công tiễn ngạc ngư”; “Triệu niên chiến tích ngư lô tại/Vạn tuế lưu truyền tính danh hương”. Đó còn là những di vật như gạch ngói thời Lý, Trần, sấu đá, cầu đá… phát hiện ở khu di tích, cho biết ngôi đền vốn được xây dựng từ thời Trần và trường tồn trong lịch sử. Với những giá trị to lớn nhiều mặt của di tích, đền thờ Hàn Thuyên đã được Nhà nước xếp hạng cấp Quốc gia, Quyết định số 1568-QĐ/BT ngày 20-4-1995. 

Th.s Đỗ Thị Thủy (Phòng QLDSVH - Sở VHTTDL)
Top