Bao dien tu Bac Ninh
Thứ ba, 20/11/2012 - 07:24
Gia đình nhà giáo – nơi giữ ngọn lửa truyền thống hiếu học
Trong những gia đình nhà giáo: Đặng Thai Mai, Nguyễn Lân, Cao Xuân Huy, Đào Duy Anh … tất cả con cháu đều chăm học và rất thành đạt. Đó là những ví dụ rất tiêu biểu về sự hiếu học của gia đình nhà giáo Việt Nam. Còn hầu như ở mọi gia đình nhà giáo, con cháu họ không phải ai cũng trở thành những tài năng lớn, nhưng hầu như đều ngoan ngoãn, hiếu thảo, có công ăn việc làm ổn định.

Hiếu học - một truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam

Cùng với chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa nhân văn, từ ngàn đời nay, hiếu học đã trở thành một truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Theo cuốn Từ điển Tiếng Việt, (Nxb KHXH, 1994) truyền thống hiếu học là thói quen ham thích, coi trọng việc học hành được hình thành lâu đời, được truyền từ đời này sang đời khác.

 

 Bảy con trai của cố giáo sư Nguyễn Lân đều là GS, PGS, Tiến sỹ (từ trái qua): Nguyễn Lân Tuất, Nguyễn Lân Dũng, Nguyễn Lân Cường, Nguyễn Lân Hùng, Nguyễn Lân Tráng, Nguyễn Lân Việt, Nguyễn Lân Trung.

 

 

Biểu hiện trước hết của truyền thống hiếu học là tinh thần ham học hỏi, thích hiểu biết một cách tự nguyện và bền vững... Người hiếu học là người có nhu cầu học tập suốt đời. Bởi sự học như chiếc thang không nấc chót và cũng như người đi trên con thuyền ngược dòng, chỉ có tiến lên phía trước mà không được phép dừng lại vì đứng lại đồng nghĩa với tụt hậu. Lênin cũng dạy rằng: Học! Học nữa! Học mãi! Đặc biệt trong thời đại kinh tế tri thức hôm nay, với sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, kiến thức bùng nổ và tăng lên theo cấp số nhân thì việc rèn luyện kỹ năng học một cách chuyên nghiệp càng là một điều bắt buộc.

Với ý thức: “Học nhi bất yếm, Hối nhân bất quyện” (Học không biết chán, dạy người không biết mỏi), ông bà ta xưa dù nghèo mấy cũng cố cho con đi học kiếm dăm ba chữ để làm người. Lịch sử dân tộc đã từng biết đến rất nhiều tấm gương hiếu học của các bậc hiền tài, đức cao đạo trọng như: Lý Công Uẩn, Trần Hưng Đạo, Chu Văn An, Mạc Đĩnh Chi, Lương Thế Vinh, Lê Thánh Tông, Phùng Khắc Khoan, Lê Quý Đôn, Hồ Chí Minh,… và rất nhiều ông đồ Nghệ - những người đã làm nên cốt cách Hồng Lam… Cùng không ít dòng họ hiếu học trên khắp mọi miền đất nước…

 Biểu hiện thứ hai của truyền thống hiếu học là thái độ luôn coi trọng sự học, coi trọng người có học. Ở nước ta, tư tưởng coi đọc sách là thanh cao là quan niệm rất phổ biến đối với các nhà Nho. Dĩ nhiên nếu thái quá sẽ trở nên tiêu cực. Việc đề cao giá trị của trí tuệ, thái độ trân trọng việc học hành cũng là điều được dân gian hết sức quan tâm:

- Kho vàng không bằng một nang chữ (nang là túi đựng)

- Người không học như ngọc không mài

- Nhất tự vi sư, bán tự vi sư

Từ đó hình thành đạo lý tôn sư trọng đạo “kính thầy mới được làm thầy”. Thậm chí trong tam cương, người xưa còn đặt người cha tinh thần trước người cha đẻ của mình (Quân - Sư - Phụ). Nhưng nếu Nho giáo coi hiếu học và cầu thị là 2 phẩm chất quan trọng của một người trí thức, coi việc học chủ yếu là học chữ Thánh hiền thì giống với quan niệm của dân gian (học ăn học nói học gói học mở),người anh hùng dân tộc, nhà văn hóa Nguyễn Trãi đã chỉ ra rằng, sự học là nguồn cội của tất thẩy những thành công dù đó là nghề gì, dù người ấy là ai:

“Nên thợ nên thầy vì có học

Có ăn có mặc bởi hay làm”

 Như vậy, làm nghề gì cũng cần học. Có học mới tinh thông nghề nghiệp bởi “nghề nào cũng có trạng nguyên” (Từ Hy Thái Hậu).

Về mức độ: Học có 4 mức: Học để biết, học để hiểu, học để làm việc, học để sáng tạo. Người hiếu học bao giờ cũng có khát vọng vươn tới sự sáng tạo.

Về cách học: Có hai hình thức: Học và tự học. Người hiếu học phải là người luôn đề cao việc tự học: Học kiến thức kinh nghiệm trong sách vở và học khôn từ thực tiễn cuộc sống, với nguyên tắc: Học đi đôi với hành.Vẫn biết, học ở nhà trường là rất quan trọng vì cơ bản và hiệu quả nhưng muốn thành đạt, đặc biệt là muốn vươn tới đỉnh cao thì rất cần phải tự học, đặc biệt phải chăm chỉ đọc sách.Bởi những kiến thức nền tảng giúp mỗi cá nhân bay xa được đều do đọc sách mà có. Danh vị cao nhất: Trạng nguyên chỉ dành cho những ai ham học hỏi. Ngạn ngữ Trung Quốc có câu:

Không có gì thú bằng đọc sách

Không gì cần bằng kiếm tiền nuôi con

Còn Đỗ Phủ - một trong 3 nhà thơ lớn đời Đường, từ kinh nghiệm của mình đã viết:

Sách đọc muôn ngàn cuốn

Hạ bút như có thần

Như thế đủ thấy ý nghĩa quan trọng của việc hiếu học và tầm quan trọng của hành vi ham đọc sách đối với việc thành đạt của một con người.

Nếu yêu nước là truyền thống ra đời và phát triển mạnh mẽ chủ yếu trong khi Tổ quốc lâm nguy, thì hiếu học gắn với sự phát triển của đất nước trong những năm tháng hòa bình. Dĩ nhiên, các vị tướng tài trên chiến trận cũng là những người chịu học, không ít người còn văn võ song toàn.

Trong thế giới phẳng hiện nay, muốn đồng hành cùng nhân loại, dân tộc Việt Nam không thể không phát huy truyền thống hiếu học, để trở thành công dân quốc tế mỗi người Việt Nam không thể không ham học.

Vì sự học chính là cái gốc, là căn cốt của mọi thành công, giúp cho xã hội hưng thịnh, làm cho gia đình đỏ ngành xanh ngọn, là cơ sở để con người có thể trở nên tử tế.

Truyền thống hiếu học có một ý nghĩa hết sức lớn lao, bởi nó luôn gắn với sự phát triển bền vững. Không phải vô cớ mà người xưa đã tổng kết:

Phi thương bất phú (không buôn bán thì không giàu)

Phi trí bất hưng (Không có trí tuệ thì không hưng thịnh - không phát triển bền vững)

Phi công bất tài (không nghề nghiệp thì không có tài - không có cơ hội thể hiện được tài năng)

Như vậy, mọi sự thành công chính đáng đều phải nhờ học hành. Vì để thành công một cách đàng hoàng cần phải có kiến thức mà kiến thức chỉ có được nhờ con đường học tập. Ngoài kiến thức chuyên môn nghiệp vụ còn cần phải có được kiến thức văn hóa nền tảng như văn học nghệ thuật, luật học, lịch sử học, tin học và ngoại ngữ. Bởi vì mọi sự phát triển bền vững, lâu dài chỉ có được trên cơ sở nền tảng văn hóa vững chắc. Đúng như câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh sau đây:

“Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người” (Hồ Chí Minh)

Rõ ràng, trí tuệ bao giờ cũng mang đến cho con người tiền bạc một cách đàng hoàng (cả phong độ và nhan sắc nữa). Có kiến thức tức là có nội lực. Nội lực chính là thực lực để con người tự trọng và tự tin cạnh tranh một cách lành mạnh, không cần phải chiêu trò, dối trá, khuất tất. Nhờ thế mà con người thực sự hạnh phúc, xã hội mới phát triển theo hướng công bằng, dân chủ, văn minh,

Như vậy, hiếu học sẽ giúp con người không chỉ thoát nghèo mà còn có thể giàu có một cách sang trọng. Bởi vì nhờ hiếu học mà con người có được nghề nghiệp, có thu nhập cao và ổn định. Tài năng của mỗi cá nhân được tỏa sáng, có cơ hội để họ thỏa ước mơ tu tề trị bình của mình. Trong nhà sẽ không có ly hôn, ngoài nước không có tệ nạn đáng tiếc; cái xấu, cái ác sẽ bị đẩy lùi. Cho nên hiếu học là kế sâu rễ bền gốc, là quốc sách để quốc gia phát triển bền vững. Hiếu học là con đường để mỗi gia đình hạnh phúc, ấm no. Hiếu học là hướng đi giúp mỗi cá nhân thành đạt một cách đàng hoàng.

Gia đình nhà giáo - nơi lưu giữ nhiều nhất truyền thống hiếu học của dân tộc

Dạy học là nghề cao quý nhất trong những nghề cao quý.

Không phải vô cớ mà người đời xếp nghề dạy học vào vị trí cao quý nhất trong những nghề cao quý. Còn nhà giáo chính là lớp người tiêu biểu cho gương mặt văn hóa của dân tộc và thời đại.

Với cái nhìn của một triết gia, Tago, nhà thơ nổi tiếng của Ấn Độ cho rằng

Giáo dục một người đàn ông ta được một người đàn ông.

Giáo dục một người đàn bà ta được một tổ ấm gia đình.

Giáo dục một nhà giáo dục ta được cả một thế hệ.

Có nghĩa là đầu tư vào ngành giáo dục, quan tâm đến giáo giới là cần thiết và hiệu quả nhất, bởi lợi ích mà nó mang lại chắc chắn sẽ tăng lên theo cấp số nhân. 

Nhà giáo Việt Nam - lớp người tiêu biểu cho giới trí thức Việt Nam.

Về mặt lý tưởng, nghề dạy người đòi hỏi nhà giáo phải có một nhân cách hoàn hảo: Tài đức vẹn toàn. Khác với nhiều nghề, người thầy không chỉ truyền đạt những kiến thức sách vở mà muốn việc giáo dục đạt hiệu quả mỗi người thầy còn phải là một tấm gương sáng, gia đình thầy phải là những gia đình mẫu mực để học sinh noi theo.

 Nếu trong chiến tranh, người chiến sĩ là con người đẹp nhất của dân tộc thì hôm nay nhà giáo chính là mẫu người lý tưởng của giai đoạn hòa bình, dựng xây đất nước. Là người tiêu biểu cho tầng lớp trí thức, các nhà giáo chính là người sáng tạo, gìn giữ và phát triển nền văn hóa nước nhà.

Gia đình nhà giáo thường là những gia đình có truyền thống hiếu học nhất

Chúng ta biết rằng, sự phát triển của nhân cách của mỗi con người chịu tác động rất lớn bởi văn hóa gia đình. Con ngoan trước hết là nhờ mẹ nhờ cha và con hư trước hết cũng tại mẹ tại cha. Câu tục ngữ “Giỏ nhà ai quai nhà ấy” không chỉ nhằm nói đến việc giống về hình thức di truyền mà còn nói đến sự ảnh hưởng về tính nết giữa cha mẹ và con cái. Cho nên trên thực tế: Cùng là trí thức nhưng giữa trí thức một đời khác không ít trí thức nhiều đời. Ở các gia đình nhà giáo: Cha mẹ có học vấn lại gương mẫu, có kinh nghiệm, có thời gian quan tâm chăm sóc, do được đầu tư đúng hướng và có chiều sâu nên các thành viên trong gia đình đều phát triển tốt. Các con ngoan ngoãn, học hành giỏi giang, thành đạt.

Gia đình nhà giáo thường là gia đình nền nếp, yên ấm thuận hòa, phụ từ, tử hiếu, mọi người đều có thói quen chăm học, chăm làm. Con cháu lớn lên lại giữ nếp nhà nên luôn hiếu học và biết đường ăn sự ở. Những người được nuôi dạy trong môi trường văn hóa gia đình tốt có khả năng miễn dịch trước cái xấu cái ác, biết phân biệt trái sai, ít bị những thứ tầm thường cám dỗ. Phát huy và tự hào về truyền thống tốt đẹp, những người con trong gia đình nhà giáo luôn hiếu học, có đủ trình độ, bản lĩnh vì thế tự trọng, tự tin, sáng suốt lựa chọn cơ hội tốt để tiến lên một cách đàng hoàng, tử tế.

Trong những gia đình nhà giáo: Đặng Thai Mai, Nguyễn Lân, Cao Xuân Huy, Đào Duy Anh … tất cả con cháu đều chăm học và rất thành đạt. Đó là những ví dụ rất tiêu biểu về sự hiếu học của gia đình nhà giáo Việt Nam. Còn hầu như ở mọi gia đình nhà giáo, con cháu họ không phải ai cũng trở thành những tài năng lớn, nhưng hầu như đều ngoan ngoãn, hiếu thảo, có công ăn việc làm ổn định.

Có thể nói: Gia đình nhà giáo chính là nơi giữ ngọn lửa truyến thống hiếu học cho dân tộc tự ngàn đời.

Để xây dựng được ngày này nhiều những gia đình hiếu học trước hết phải có nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của việc học hành. Rõ ràng, trong thời đại hiện nay, những gia đình phát triển tốt đều là những gia đình học tập. Trong những gia đình học tập mỗi thành viên đều tự nguyện, không học giả, không chạy theo thành tích. Học có kế hoạch, có mục đích, bởi người có mục đích bao giờ cũng đến đích nhanh hơn những ai dù thông minh nhưng làm việc tùy hứng.

 - Ông bà cha mẹ gương mẫu, là tấm gương sáng để tạo nên một môi trường học tập tốt.

- Kết hợp giáo dục qua những tấm gương trong sách vở và những tấm gương người thật việc thật. Bên cạnh mua sách, xem phim ảnh, đài báo cần biết động viên các cháu bằng những tấm gương cụ thể, gần gũi.

Thứ hai là phải tạo được môi trường văn hóa lành mạnh

Cần phải tạo được đồng bộ những môi trường văn hóa lành mạnh ở cả 3 môi trường con người tồn tại là:

- Gia đình

- Nhà trường

- Xã hội

Bên cạnh việc tuyên truyền tinh thần ham học, đề cao sự học tập, cần có thái độ phê phán những hiện tượng phản văn hóa, cần phải phê phán những hành vi quá đề cao vật chất, chỉ thích hưởng thụ ngay trước mắt. Cần xây dựng những dự án đầu tư có chiều sâu cho giáo dục. Phải làm sao để lớp trẻ thấy được cái chân lý ngàn đời: Muốn trở thành người tử tế phải rèn luyện và chịu khó lao động, chăm chỉ học hành. Bởi, những cái gì dễ dãi, chẳng bao giờ bền lâu. Trên đời này mọi thứ đều rất công bằng, có nhân, có quả:

Tiền kiếm được thì để ở trong nhà

Tiền ông bà thì để ngoài sân

Tiền phù vân có chân nó chạy

Nếu kiếm tiền một cách vô văn hóa thì đồng tiền sẽ nhanh chóng đội nón ra đi, làm sao có thể giúp ta phát triển bền vững.

Thứ ba là: Cần có chính sách đãi ngộ hợp lý đối với các nhà giáo

 Vẫn biết, Đảng nhà nước đã quan tâm khá nhiều tới đội ngũ giáo viên nhưng để các nhà giáo không bị “áo cơm ghì sát đất”, đàng hoàng tự tin chuyên tâm đến với nghề nghiệp nên có sự đãi ngộ đúng mức hơn nữa đối với ngành giáo dục, đặc biệt là những nhà giáo có đóng góp lớn cho ngành. Tránh tình trạng: Nhà giáo không đủ sống, phải bươn trải, không toàn tâm toàn ý với nghề, kiểu “chân ngoài dài hơn chân trong” tạo thành hiện tượng đáng tiếc: Nhà giáo là người nông dân có nghề phụ là dạy học.

Cũng nên soát xét lại chính sách tôn vinh nhà giáo. Hiện nay tiêu chuẩn để xét chọn danh hiệu Nhà giáo ưu tú, Nhà giáo nhân dân đối với giáo chức quá khắt khe so với giới nghệ sĩ và một số ngành khác. Những danh hiệu này là giá trị tinh thần quý báu nhằm tôn vinh, động viên những người Thầy đã có công lớn trong việc đào tạo nguồn nhân lực cho đất nước. Nên tránh cả hai trạng thái cực đoan: Dứt khoát không được dễ dãi nhưng cũng không nên quá khắt khe với những người Thầy đã suốt đời là tấm gương về sự hiếu học và đã hết sức nỗ lực: Hối nhân bất quyện (dạy người không biết mỏi).

PGS.TS Trần Thị Trâm (Học viện Báo chí và Tuyên truyền)
Top