Bao dien tu Bac Ninh
Thứ Tư, 07/02/2018 - 14:38
Ðam mê sưu tầm Quan họ cổ
Chỉ với chiếc xe đạp “cà tàng” cùng lòng đam mê với Quan họ cổ mà suốt 55 năm qua, ông Nguyễn Văn Quyển, 82 tuổi, thôn Kim Đôi, xã Kim Chân (thành phố Bắc Ninh) đã đến các làng Quan họ gốc để sưu tầm, ghi chép, tập hợp được 1.176 bài Quan họ. Năm 2017, ông vinh dự được Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh trao giải B tại cuộc thi xét tặng Giải thưởng Văn học Nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh lần thứ Nhất giai đoạn 2012-2017.

Thỏa niềm đam mê

Trong tiết se lạnh, chúng tôi tìm đến gia đình ông Nguyễn Văn Quyển và bà Nguyễn Thị Thơm để hiểu hơn về hành trình sưu tầm, lưu giữ các làn điệu Quan họ cổ. Ông Quyển tự hào giới thiệu về thành quả 55 năm mà ông dày công sưu tầm. Gần 10 quyển sổ giấy đã ố vàng ghi dấu thời gian, có đôi chỗ bị rách mép trong đó ghi chép cẩn thận từng bài Quan họ cổ ông mang ra khoe với chúng tôi và coi như báu vật. Cầm cuốn sách “Dân ca Quan họ Bắc Ninh” gồm 400 bài hát đối đáp do ông sưu tầm, được Nhà xuất bản Thanh niên xuất bản năm 2010, ông cho biết: “Đó là dùng tiền tích cóp được trong nhiều năm để in thành sách, tôi đã mang tặng Thư viện tỉnh và các CLB Quan họ để mọi người có thể dễ dàng hơn trong việc luyện tập hát Quan họ.” Năm 2015, kế thừa quyển 400 bài hát đối đáp Quan họ, ông có bộ sưu tập 1.176 bài hát Quan họ được trình bày khoa học, cẩn thận, trong đó giọng lề lối 123 bài; giọng lẻ, giọng vặt 868 bài; giọng giã bạn 109 bài; giọng bài độc (hát đơn, chưa có lời đối) 76 bài.

 

 

Ông Quyển giới thiệu cuốn sưu tầm của mình với 1.176 bài Quan họ cổ.

 

Là một thầy giáo được sinh ra và lớn lên tại làng quan họ gốc Yên Mẫn, phường Kinh Bắc (thành phố Bắc Ninh), ông Quyển đã được những làn điệu Quan họ cổ mượt mà, đằm thắm nuôi dưỡng, bồi đắp. Tuy nhiên cái duyên đưa ông đến sự quyết tâm theo học Quan họ và lưu giữ, sưu tầm là vào năm 1960 khi nhạc sĩ Lưu Hữu Phước cùng các nhà nghiên cứu văn hóa về quê ông điền dã, tìm hiểu về Dân ca Quan họ. Ông chợt nghĩ, tại sao mình là người Quan họ mà không tìm hiểu cái hay, cái đẹp của cha ông để lại? Và trong thời gian các nhà nghiên cứu Quan họ ở tại quê hương, ông đã đi theo họ để gặp gỡ các liền anh, liền chị, các bậc cao niên nghe truyền lại từng làn điệu Quan họ, kể về lối chơi và kỹ năng ca Quan họ. Từ đây, tình yêu Quan họ đối với ông cứ lớn dần và trở thành thứ không thể thiếu trong cuộc sống. Một ngày không hát, không nghe vài ba câu ca Quan họ là ông ăn không ngon, ngủ không yên. Quan họ như cơm ăn, nước uống hằng ngày của ông.

Ngoài thời gian dạy học trên lớp, ông cùng chiếc xe đạp rong ruổi khắp các làng Quan họ gốc để được nghe các bậc cao niên hát Quan họ rồi sưu tầm, ghi chép tỉ mỉ cẩn thận vào sổ. Làng Quan họ gốc ông thường xuyên xuống nhiều nhất là Bồ Sơn. Ở đây có cụ Nguyễn Thị May là một trong số ít những người có giọng hát hay và thuộc nhiều bài đã truyền dạy và đọc cho ông ghi chép cẩn thận. Ông Quyển chia sẻ: “Kỷ niệm mà tôi nhớ nhất là khi cụ May bị ốm nhưng thấy tôi xuống vẫn ngồi dậy hát Quan họ. Thế mới thấy sự say mê Quan họ của các cụ xưa mà ngày nay thế hệ trẻ còn phải học tập và theo đòi nhiều lắm. Việc tôi ăn, ngủ cùng các bậc cao niên ở các làng Quan họ gốc như: Bồ Sơn, Viêm Xá, Đống Cao, Đào Xá, Niềm Xá, Đọ Xá (thành phố Bắc Ninh); Đông Yên (Yên Phong); Duệ Đông, Ngang Nội, Lim (Tiên Du)... để nghe và hát Quan họ là chuyện thường tình. Công việc này không đơn giản vì mỗi bài hát đều có sự luyến láy, trầm, bổng, nhiều bài khó ghi chép, phải nghe kỹ nhiều lần, ghi tỉ mỉ, từng ý, từng lời, vì thế có những lúc tôi thức thâu đêm suốt sáng để nghe và chép Quan họ”.

 

 

Những cuốn sổ tư liệu ghi chép cẩn thận, tỉ mỉ các bài Quan họ cổ ông dày công sưu tầm nhiều năm.

 

 Khi được hỏi về sự say mê Quan họ, ông chỉ cười và nói: “Hiểu được các lời ca Quan họ mới thấy hết vẻ đẹp trong cuộc sống, tình yêu giữa con người với con người nó thanh cao, nhẹ nhàng thế nào. Cũng bởi những lời ca Quan họ chứa đựng nhiều tình cảm sâu sắc, nghĩa tình nên khi đã hát rồi thì ngấm và càng yêu hơn. Vì lẽ đó nên chơi Quan họ không phải chỉ biết hát hay mà còn cần biết cách ứng xử lịch lãm với nhau.” Nhìn cách ông nâng niu cuốn sách dày hàng nghìn trang trên tay, những “đứa con tinh thần” đã thấm đẫm mồ hôi, công sức và trí tuệ để gây dựng, vun đắp 55 năm qua mới thấy tấm lòng của ông trân quý và yêu Quan họ biết nhường nào.

Quan họ se duyên

Vừa sưu tầm, vừa học hát là một công việc không đơn giản cần phải có sự kiên trì, không phải một sớm, một chiều. Vì thế, ông học từ dễ đến khó, ban đầu là những bài giọng lẻ, giọng vặt như: Khách đến chơi nhà, Ngồi tựa mạn thuyền, Đêm qua nhớ bạn... sau đó mới học các giọng lề lối cơ bản như: Hừ la, La rằng, Tình tang, Bạn kim lan, Cái ả.... rồi đến các giọng giã bạn như: Chuông vàng gác cửa tam quan, Con nhện giăng mùng, Kẻ Bắc, người Nam… Hát, thuộc lời và hiểu về Quan họ đã giúp ông ghi chép được chính xác các làn điệu. Năm 1983, về nghỉ hưu, ông tích lũy được gia sản với hơn 400 bài Quan họ cổ. Từ khi nghỉ hưu, ông có nhiều thời gian để rong ruổi đến các làng Quan họ gốc để sưu tầm Quan họ. Năm 2015, ông đã hoàn thiện bộ sưu tập Quan họ cổ với 1.176 bài. Từ việc học hát và sưu tầm Quan họ, ông còn học thêm về nhạc lý. Hiểu về nhạc, ông phát hiện ra tính quốc tế rất cao trong nhạc của Quan họ, tức là chỉ mất một dòng nhạc tải được 4 đến 5 dòng lời.

 

 

Hai sản phẩm được ông Quyển nâng niu, giữ gìn.

 

Cũng nhờ Quan họ mà ông bén duyên với bà Nguyễn Thị Thơm, người con gái sinh ra và lớn lên tại “làng Tiến sĩ” Kim Đôi, xã Kim Chân (thành phố Bắc Ninh) sau bao nhiêu năm ông tần tảo “gà trống nuôi con” do vợ mất sớm. Ông cho biết: “Khi vốn Quan họ đã kha khá, tôi mở lớp dạy hát Quan họ miễn phí tại nhà thu hút nhiều học viên đủ các lứa tuổi trong làng và đến từ các huyện, xã khác trong, ngoài tỉnh, có lớp lên tới hơn 50 người”. Bà Thơm là một trong số những học trò xuất sắc trong lớp học hát Quan họ. Được bạn bè trong lớp học gán ghép do cùng hoàn cảnh, mặc dù yêu quý và kính trọng thầy nhưng bà Thơm có chút băn khoăn khi ông hơn bà 20 tuổi. Với sự đồng cảm của trái tim cùng niềm đam mê với Quan họ, năm 2004, được các con ủng hộ, họ đã thành vợ chồng, ông về quê bà ở. Chính người vợ hiền biết cảm thông đã giúp ông hoàn thành nguyện ước về việc lưu giữ và sưu tầm Quan họ để di sản này không bị mai một. Hàng ngày bà chăm chỉ đi học máy vi tính rồi học về nhạc, học ký âm trên máy vi tính. Với vốn kiến thức được học, 1.176 bài hát Quan họ đều do bà đánh máy và ký âm để có thể in thành quyển gửi dự thi xét tặng giải thưởng văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh giai đoạn 2012-2017. Ông vinh dự được trao giải B khi sự kỳ công và tâm huyết với vốn Quan họ cổ được hội đồng xét giải ghi nhận. Nhưng có lẽ niềm vui lớn nhất của ông là cuốn “Tuyển tập Dân ca Quan họ” 1.176 bài được in thành sách và đến tận tay mọi người để họ có thể học hát và thuộc các bài Quan họ cổ cha ông để lại.

82 tuổi đời, 50 năm tuổi Đảng và 55 năm đi sưu tầm, học hát Quan họ, ông Quyển đã làm một việc hết sức ý nghĩa dành tặng cho đời, cho thế hệ mai sau. Chia tay ông giáo già với niềm đam mê sưu tầm Quan họ cổ, chúng tôi thầm khâm phục tình yêu, sự cống hiến miệt mài không biết mệt mỏi mà ông bà Quyển Thơm dành cho Quan họ. Mong cho tâm nguyện cuối đời của ông là viết một cuốn từ điển về Quan họ sớm trở thành hiện thực.

Minh Hường
Top