Bao dien tu Bac Ninh
Thứ Tư, 07/02/2018 - 11:02
Ba thế hệ, một tình yêu rối nước
Trong cái se lạnh của ngày giáp Tết, chúng tôi về Đồng Ngư (Ngũ Thái- Thuận Thành) thăm gia đình nghệ nhân múa rối nước Nguyễn Đăng Phải. Ở tuổi “xưa nay hiếm” nhưng cụ Phải vẫn cùng con trai và cháu nội gắn bó cùng phường rối nước Đồng Ngư.

Đôi mắt tinh anh, chất giọng trầm ấm, nghệ nhân Nguyễn Đăng Phải bồi hồi nhớ lại: “Phường rối nước Đồng Ngư có từ lâu nhưng chỉ biểu diễn phục vụ bà con trong làng. Từ năm 1945, phường rối bắt đầu đi diễn ở nhiều nơi, đến cả Huế, Lạng Sơn, Hải Phòng, Thái Bình… Hằn sâu trong ký ức của tôi là những năm tháng tuổi thơ theo cha là nghệ nhân Nguyễn Đăng Thinh và phường rối đi khắp nơi biểu diễn. Khi ấy, mọi thứ còn rất khó khăn, mỗi người trong đoàn phải tự gánh gồng dụng cụ, chỉ nơi quá xa mới dám thuê xe, có những suất diễn phải đi nửa tháng trời. Mùa hè thì không nói, mùa đông lạnh đến thấu xương. Thù lao sau những buổi diễn không phải là tiền mà bằng thóc, vật nuôi hay đơn giản chỉ một bữa liên hoan. Ấy thế nhưng mọi người phấn khởi và hào hứng lắm. Phường rối có khi lên đến vài chục  thành viên, cứ đi biểu diễn về lại thay nhau đục đẽo, sơn mài con rối cho lần biểu diễn sau. Mỗi lần được đi theo phục vụ phường rối của làng, tôi đều lẻn vào buồng rối quan sát các chú, các anh biểu diễn, nhìn những chú rối “nhảy múa” uyển chuyển dưới bàn tay của các nghệ nhân khiến tôi mê mẩn. Sau đó, tôi được học và đảm nhận những điệu múa giản đơn. Múa rối nước thấm sâu vào máu thịt tôi lúc nào không hay… Khi cha mất, niềm đam mê với những con rối đã gắn kết tôi với phường rối Đồng Ngư đến tận bây giờ”.

Dù đã hơn 90 tuổi, song các suất diễn gần xa, hiếm khi nào vắng mặt cụ Phải. Tuy không còn nhiều sức cầm sào, kéo dây nhưng cụ vẫn nhiệt tình chỉ bảo cách thức, kỹ thuật và những hiểu biết tinh túy nhất về nghệ thuật rối nước của mình cho thế hệ sau. Tình yêu với những con rối như mạch ngầm thấm đẫm các thế hệ gia đình Nguyễn Đăng. Chẳng vậy mà đến đời con trai cụ Phải là ông Nguyễn Đăng Dung (60 tuổi) và cháu nội Nguyễn Đăng Hưng (31 tuổi) tình yêu đó vẫn được trao truyền vẹn nguyên như thế. Nói như nghệ nhân Nguyễn Đăng Dung nay là phường trưởng rối nước Đồng Ngư: “Niềm đam mê rối nước có lẽ là cái “gen” cha ông truyền lại”. Những tích trò thân thuộc như: em bé chăn trâu, câu ếch, cày cấy… đã gieo vào lòng ông một niềm say mê từ khi còn là một cậu bé Tiểu học. Rồi những năm tháng trong quân ngũ, chưa khi nào ông quên “món ăn tinh thần” độc đáo của quê hương, để sau khi trở về, cái nghiệp múa rối nước lại gắn với ông như một mối nhân duyên.

 

 

Đông đảo người dân hứng thú xem biểu diễn rối nước tại khu vực Bảo tàng Bắc Ninh.

 

 Song hành cùng phường rối mấy chục năm, trải qua biết bao khó khăn, thăng trầm thậm chí có thời gian đứng trước nguy cơ tan rã, nhưng gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Phải chưa bao giờ từ bỏ. Còn nhớ những năm phường rối mất quân trò, các thành viên không còn thiết tha, hai cha con tìm đến một số nghệ nhân cao tuổi trong làng vận động và sưu tầm những con trò còn sót lại, đồng thời ngày đêm đục đẽo thêm những con trò mới để làm sống lại những tích trò cổ.

Đồng Ngư là một trong số ít phường rối giữ được kỹ thuật máy dây và máy sào để tạo sự di chuyển và hành động cho con rối. Kỹ thuật này đòi hỏi người biểu diễn phải có tay nghề cao, đôi bàn tay nghệ nhân dẻo dai, uyển chuyển mới đem lại linh hồn cho quân trò. Rối Đồng Ngư bây giờ có thêm bước phát triển mới như: sử dụng nhạc sống, sáng tạo nhiều tiết mục biểu diễn mới như: nhào vòng, múa tứ linh, hát văn… Nét tài nghệ và độc đáo của phường rối Đồng Ngư đã đem lại nhiều giải thưởng cao: giải Nhất Liên hoan nghệ thuật múa rối không chuyên toàn quốc năm 2002 tại Hà Nội; giải Nhì Festival múa rối ở Huế năm 2004; giải Nhì Liên hoan múa rối toàn quốc lần thứ Nhất năm 2011 tại Hải Dương… Gần đây, cùng với chương trình hát Dân ca Quan họ trên thuyền, nghệ thuật rối nước được đưa vào biểu diễn, mỗi suất diễn đều chật cứng người xem, mới thấy loại hình nghệ thuật này vẫn nhận được sự yêu mến và quan tâm của rất nhiều người.

 

 

Hai cha con nghệ nhân Nguyễn Đăng Phải kiểm tra “đồ nghề” trước mỗi buổi biểu diễn.

 

Dẫu yêu và tin ở sức sống của rối nước Đồng Ngư, song nghệ nhân Nguyễn Đăng Phải luôn đau đáu nỗi lo thất truyền khi đội ngũ kế cận còn quá ít, kinh phí hoạt động không có. Cụ giãi bày: “Chính các con, cháu của tôi cũng như nhiều thành viên khác đang phải làm thêm nghề buôn bán để sống và “nuôi” rối nước, lấy ngắn nuôi dài. Lớp trẻ trong làng chẳng còn mấy ai mặn mà với rối nước, người khăn gói làm ăn xa, người ở lại mưu sinh tìm việc mang lại thu nhập cao hơn. Thế nên, phường rối giờ chỉ có 20 người thường xuyên tham gia thực hành biểu diễn”.

Đồng cảm với nỗi lo của cha ông, anh Nguyễn Đăng Hưng, cháu nội nghệ nhân Nguyễn Đăng Phải, cũng là thành viên trẻ nhất phường rối Đồng Ngư đang ngày ngày học hỏi, tham gia biểu diễn với mong muốn giữ gìn nghệ thuật múa rối nước. Anh chia sẻ: “Với tôi, tiếp nối gìn giữ nghệ thuật rối nước không chỉ bởi đam mê, đó còn là trách nhiệm của thế hệ trẻ trong việc bảo tồn giá trị nghệ thuật truyền thống cha ông để lại”.

Một tín hiệu vui mới đây, Đề án bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật múa rối nước làng Đồng Ngư, xã Ngũ Thái, huyện Thuận Thành vừa được UBND tỉnh thông qua với tổng kinh phí gần 16 tỷ đồng phục vụ cho việc: Hỗ trợ trang thiết bị và kinh phí hoạt động cho các phường múa rối nước; Lập hồ sơ khoa học và tư liệu hóa các tài liệu, hiện vật liên quan; Đầu tư xây dựng trung tâm bảo tồn… Song cũng như nhiều loại hình di sản văn hoá phi vật thể, việc bảo tồn múa rối nước Đồng Ngư phụ thuộc rất nhiều vào sự quan tâm của các cấp, ngành cũng như sự chung tay góp sức của cả cộng đồng. Để bảo tồn, gìn giữ và phát triển thì điều quan trọng là cần có những người thực sự yêu và say nhằm lan tỏa tình yêu đó. Chứng kiến tình yêu mãnh liệt với nghệ thuật múa rối nước của gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Phải khiến chúng tôi có thêm động lực để tin vào sự trường tồn của một hình thức diễn xướng dân gian đậm hồn dân tộc Việt.

Ngọc Duyệt-Nguyễn Hoa
Top